آیا بلاک چین می‌تواند به دور زدن تحریم‌های مالی کمک کند؟

تحریم‌های مالی همیشه یکی از بزرگترین چالش‌های کشورها و کسب ‌و کارهایی بوده که به شبکه بانکی جهانی وابسته‌اند. وقتی یک کشور تحریم می‌شود، مسیرهای انتقال پول بسته یا محدود می‌شود و بسیاری از فعالیت‌ها کند یا حتی متوقف می‌گردد. در چنین شرایطی، طبیعی است که مردم و دولت‌ها به دنبال راه‌حل‌های جدید باشند؛ راه‌حل‌هایی که به بانک‌ها و سیستم مالی سنتی وابسته نباشند.

در سال‌های اخیر بلاک‌چین و ارزهای دیجیتال دقیقاً به همین دلیل به انتخابی مهم تبدیل شده‌اند. این فناوری امکان انتقال مستقیم پول بین افراد را فراهم می‌کند و واسطه‌ها را کنار می‌گذارد. همین ویژگی باعث شده که بسیاری تصور کنند بلاک‌چین می‌تواند تحریم‌ها را کم ‌اثر یا حتی بی ‌اثر کند.

اما آیا چنین تصوری درست است؟ آیا رمز ‌ارزها واقعاً می‌توانند محدودیت‌های مالی را دور بزنند؟ پاسخ، ساده نیست. در ادامه این موضوع را با زبانی روشن و بدون پیچیدگی بررسی می‌کنیم تا تصویر واقعی‌تری از توان و محدودیت‌های بلاک‌چین به دست بیاورید.

بلاک‌چین چیست و چرا در تحریم‌ها مورد توجه قرار گرفته است؟

بلاک‌چین یک دفترکل دیجیتال است که اطلاعات را در میان تعداد زیادی کامپیوتر پخش می‌کند. هیچ نهاد مرکزی آن را کنترل نمی‌کند و همین ویژگی، آن را متفاوت از سیستم‌های بانکی می‌سازد. وقتی تراکنشی روی بلاک‌چین ثبت می‌شود، همه آن را می‌بینند و امکان حذف یا تغییر آن بسیار کم است. این ساختار شفاف و غیر قابل‌ دستکاری، اعتماد کاربران را بالا برده و راه را برای استفاده گسترده‌تر باز کرده است.
کشورها و افراد درگیر با تحریم، معمولاً نمی‌توانند آزادانه به بانک‌های خارجی دسترسی داشته باشند. اینجاست که نام بلاک‌چین مطرح می‌شود. چون برای انتقال پول از یک کشور به کشور دیگر نیاز به بانک، پیام سوئیفت یا تأیید نهادهای بین‌المللی ندارد. تراکنش‌ها مستقیماً بین کاربران انجام می‌شود و سیستم مالی سنتی، عملاً کنار گذاشته می‌شود. همین عدم وابستگی باعث شده بلاک‌چین برای دور زدن محدودیت‌ها مطرح شود.
در کنار این مزایا، سرعت انتقال و هزینه کم تراکنش‌ها نیز نقش مهمی در جلب توجه کشورها داشته است. بسیاری از کاربران می‌توانند در چند دقیقه پولی را که قرار بود روزها در سیستم بانکی معطل شود، جابجا کنند. از طرفی، نیمه‌ مجهول بودن هویت کاربران، فضا را برای فعالیت در شرایط تحریمی باز می‌کند. همین مجموعه عوامل، بلاک‌چین را به نمونه جذاب در کشورهایی با محدودیت‌های مالی تبدیل کرده است.

چرا برخی کشورها به بلاک‌چین برای مقابله با تحریم‌ها فکر می‌کنند؟

کشورهای تحریم‌ شده معمولاً با مشکل دسترسی به ارز خارجی روبرو هستند. بانک‌های بین‌المللی از همکاری با آن‌ها خودداری می‌کنند و مسیرهای رسمی انتقال پول بسته می‌شود. اما بلاک‌چین امکان جابجایی ارزش را بدون نیاز به این شبکه‌ها فراهم می‌کند. به همین دلیل، دولت‌ها و شرکت‌ها به این فناوری به عنوان یک مسیر موازی نگاه می‌کنند تا بتوانند بخشی از مبادلات خود را زنده نگه دارند.
یکی دیگر از دلایل توجه کشورها، تجربه موفق یا نیمه ‌موفق برخی دولت‌ها در این حوزه است. مثلاً ونزوئلا برای مقابله با تورم و تحریم، «پترو» را معرفی کرد. روسیه نیز به‌ دنبال ایجاد «رمز ارز ملی» بوده تا وابستگی خود به دلار را کاهش دهد. این تلاش‌ها شاید کامل موفق نشده باشند، اما نشان داده‌اند که بلاک‌چین می‌تواند ابزار سیاسی و اقتصادی مهمی باشد. همین تجربه‌ها، انگیزه سایر کشورها را بیشتر کرده است.
علاوه بر دولت‌ها، شرکت‌های خصوصی نیز برای حفظ ارتباط با بازار جهانی به بلاک‌چین روی آورده‌اند. تجارت بین‌المللی بدون بانک تقریباً غیرممکن است؛ اما با رمز ارزها، این مسیر تا حدی قابل انجام می‌شود. برخی شرکت‌ها پرداخت‌های کوچک یا تسویه ‌حساب‌های محدود را با ارزهای دیجیتال انجام می‌دهند تا کارشان متوقف نشود. این استفاده عملی در بخش خصوصی، تأثیر زیادی در گسترش توجه به بلاک‌چین داشته است.

آیا رمزارزها واقعاً می‌توانند تحریم‌ها را دور بزنند؟

استفاده از رمزارزها برای دور زدن تحریم‌ها ایده‌ای جذاب است، اما واقعیت همیشه به سادگی تصور مردم نیست. رمزارزها می‌توانند مسیرهای جدیدی برای تراکنش مالی ایجاد کنند، اما همه چیز به نوع شبکه، حجم تراکنش، شفافیت بلاک‌چین و توان نظارتی کشورها بستگی دارد. بسیاری از شبکه‌های بزرگ مثل بیت‌کوین قابل ردیابی‌اند. یعنی هر انتقال روی یک دفترکل عمومی ثبت می‌شود و اگر یک نهاد قدرتمند بخواهد، می‌تواند جریان پول را دنبال کند. این موضوع استفاده گسترده برای دور زدن تحریم‌ها را سخت می‌کند. حتی در شبکه‌هایی مانند ارز دیجیتال اتریوم نیز ردپای تراکنش‌ها قابل بررسی است.
در کنار ردیابی‌پذیری، مشکل حجم تراکنش نیز وجود دارد. بیشتر رمز ارزهای رایج برای تبادلات کوچک مناسب‌اند. اما برای تجارت‌های بزرگ که نیاز به جابجایی میلیون‌ها دلار دارند، کار ساده نیست. صرافی‌ها هم تحت فشار نهادهای بین‌المللی قرار دارند و معمولاً با کشورهایی که در لیست تحریم هستند همکاری نمی‌کنند. این یعنی ورود یا خروج رمزارز در حجم بالا همیشه با مانع روبروست. از طرفی، قیمت رمزارزها نوسان زیادی دارد و این نوسان، ریسک انجام معاملات را چند برابر می‌کند.
با این حال، این محدودیت‌ها به معنای غیر ممکن بودن استفاده از رمزارزها نیست. برخی افراد و شرکت‌ها در شرایط خاص توانسته‌اند پرداخت‌های کوچک و غیررسمی را با رمزارز انجام دهند. سرعت انتقال بالا و نبود واسطه، در موارد محدود مفید بوده است. همچنین ابزارهایی مثل کیف پول‌های غیر custodial یا شبکه‌هایی با حفظ حریم خصوصی، انعطاف بیشتری ایجاد می‌کنند. اما برای دور زدن تحریم‌ها در مقیاس ملی یا برای تجارت‌های بزرگ، رمزارزها هنوز توان لازم را ندارند. به همین دلیل، اکثر کشورها به دنبال ترکیبی از بلاک‌چین، استیبل‌کوین‌ها و ارز دیجیتال ملی هستند تا بتوانند مسیری پایدارتر ایجاد کنند.

نقش استیبل‌کوین‌ها و CBDC در تحریم‌ها

استیبل‌کوین‌ها به دلیل ثبات قیمت، نسبت به رمزارزهای معمول جالب‌تر و کارآمدتر هستند. آن‌ها معمولاً به دلار یا طلا متصل‌اند و همین موضوع ریسک معامله را کاهش می‌دهد. در شرایط تحریمی، استیبل‌کوین‌ها می‌توانند جایگزین مناسبی برای ارزهای نقدی باشند. شرکت‌ها می‌توانند پرداخت‌های کوچک را با این توکن‌ها انجام دهند و از محدودیت‌های بانکی عبور کنند. سرعت بالا، کارمزد کمتر و قابلیت استفاده جهانی، این ابزارها را برای کاربران کشورهای محدودشده ارزشمند کرده است. بسیاری از کاربران نیز برای اطلاع از وضعیت این بازار، پیگیر آخرین اخبار تتر هستند.
اما استیبل‌کوین‌ها یک چالش مهم دارند: بیشتر آن‌ها توسط شرکت‌های آمریکایی یا ثبت ‌شده در غرب کنترل می‌شوند. یعنی در صورت فشار نهادهای بین‌المللی، این شرکت‌ها می‌توانند حساب‌ها را مسدود یا تراکنش‌ها را فریز کنند. همین موضوع باعث می‌شود اتکا به استیبل‌کوین‌های معروف، برای کشورها چندان مطمئن نباشد. البته برخی استیبل‌کوین‌های غیرمتمرکز تلاش کرده‌اند این وابستگی را کاهش دهند، اما آن‌ها نیز مشکلات فنی و ریسک‌های خاص خود را دارند.
در مقابل، CBDC یا ارز دیجیتال بانک مرکزی، ابزاری کاملاً متفاوت است. بسیاری از کشورها در حال توسعه نسخه دیجیتال پول ملی خود هستند. این ارزها کاملاً تحت کنترل دولت صادر کننده قرار دارند و می‌توانند وابستگی به دلار و سیستم بانکی بین‌المللی را کاهش دهند. برای کشورهایی که تحت تحریم هستند، CBDC می‌تواند مسیری جدید برای تجارت دوجانبه ایجاد کند. مثلاً دو کشور می‌توانند بدون استفاده از دلار، پرداخت‌ها را با ارز دیجیتال ملی خود تسویه کنند.
البته CBDC نیز محدودیت دارد. زیرا برای تجارت گسترده نیاز به پذیرش بین‌المللی است و بسیاری از کشورها تحت فشار سیاسی، اجازه همکاری نمی‌دهند. با این حال، ترکیب CBDC با بلاک‌چین‌های مستقل یا توافق‌های دوجانبه، می‌تواند بخشی از محدودیت‌ها را کاهش دهد. در مجموع، استیبل‌کوین‌ها و CBDC ابزارهایی هستند که می‌توانند اثر تحریم‌ها را کم کنند، اما جایگزین کامل سیستم مالی جهانی نیستند و همچنان با چالش‌های حقوقی و سیاسی روبرو هستند.

آیا استفاده از بلاک‌چین برای دور زدن تحریم‌ها قانونی است؟

قانونی بودن استفاده از بلاک‌چین برای عبور از تحریم‌ها موضوع ساده‌ای نیست. هر کشور قوانین خود را دارد و برداشت متفاوتی از فعالیت‌های مرتبط با رمز ارز ارائه می‌دهد. از نگاه کشورهایی که تحریم را اعمال می‌کنند، هر نوع استفاده از ابزار مالی برای بی ‌اثر کردن محدودیت‌ها، خلاف قانون محسوب می‌شود. آن‌ها حتی صرافی‌ها و شرکت‌هایی را که با کاربران تحریمی کار کنند، جریمه یا محدود می‌کنند. به همین دلیل بسیاری از صرافی‌های بزرگ، استفاده افراد یا نهادهای تحریم‌ شده را مسدود می‌کنند.
در مقابل، کشورهایی که تحت تحریم هستند نگاه کاملاً متفاوتی دارند. برای آن‌ها استفاده از بلاک‌چین می‌تواند یک ضرورت اقتصادی باشد. در بیشتر این کشورها، استفاده از رمز ارز جرم نیست. اما این موضوع به معنای مصونیت کامل کاربران نیست. چون بسیاری از تراکنش‌ها در سیستم جهانی ردیابی می‌شوند و در صورت اتصال به صرافی‌های بین‌المللی، خطر بلوکه شدن دارایی یا مسدود شدن حساب وجود دارد. به ‌خصوص در حجم‌های بالا، احتمال حساس شدن نهادهای نظارتی بیشتر می‌شود.
از نظر حقوق بین‌الملل هم اوضاع پیچیده است. رمزارزها هنوز در بسیاری از کشورها تعریف مشخصی ندارند و چارچوب حقوقی ثابتی برای آن‌ها وجود ندارد. بعضی کشورها حتی استفاده «عادی» از رمز ارز را هم محدود کرده‌اند. در چنین فضایی، استفاده از بلاک‌چین برای اهداف حساس، همیشه با ریسک همراه است. حتی اگر از نظر قوانین داخلی یک کشور مشکلی وجود نداشته باشد، قوانین خارجی می‌توانند اثرگذار باشند.
به همین دلیل، نمی‌توان به‌ صورت قطعی گفت که دور زدن تحریم‌ها با بلاک‌چین قانونی است. بیشتر این فعالیت‌ها در منطقه‌ای خاکستری قرار دارند. کاربر ممکن است از نظر یک کشور بی‌گناه باشد و از نظر کشوری دیگر متخلف. نتیجه این وضعیت، افزایش احتیاط در میان کاربران و کسب ‌و کارهاست. حتی در موضوعاتی مثل خرید ارز دیجیتال ریپل نیز قوانین و محدودیت‌ها بسته به کشور کاملاً متفاوت است.

سخن پایانی

در این مقاله درباره رابطه بلاک‌چین و تحریم‌ها صحبت کردیم. دیدیم که چرا این فناوری برای کشورها و افراد در شرایط محدودیت مالی اهمیت پیدا کرده است. ابتدا توضیح دادیم که بلاک‌چین چگونه کار می‌کند و چرا ویژگی‌های آن باعث می‌شود در دوران تحریم مورد توجه قرار گیرد. سپس بررسی کردیم که چرا برخی کشورها به سراغ این فناوری می‌روند و چه انگیزه‌هایی پشت این تصمیم وجود دارد.

بعد از آن، به این پرسش پرداختیم که آیا رمزارزها واقعاً توان دور زدن تحریم‌ها را دارند یا خیر. دیدیم که این امکان در برخی موارد وجود دارد، اما محدودیت‌ها و ریسک‌ها بسیار جدی هستند. همچنین درباره نقش استیبل‌کوین‌ها و CBDC صحبت شد و توضیح دادیم که این ابزارها چگونه می‌توانند به کاهش اثر تحریم‌ها کمک کنند، اما در عین حال چالش‌های خود را دارند.
در پایان به جنبه قانونی این موضوع اشاره کردیم و گفتیم که استفاده از بلاک‌چین برای عبور از تحریم‌ها در یک منطقه خاکستری قرار دارد.